İnsanların bir konu üzerindeki konuşma biçimleri çoğu zaman birbirine karıştırılmaktadır. Hâlbuki her konuşma, tartışma veya fikir alışverişi aynı mahiyette değildir. Özellikle hakikati arama iddiası taşıyan meselelerde, kullanılan yöntem son derece önemlidir.
Bu noktada üç kavram dikkat çekmektedir:
Mütalaa, Münazara ve Münakaşa.
Mütalaa
Mütalaa; ele alınan bir konunun inceliklerini öğrenmek üzere fikir fırtınası yapmak, konuya derinlik kazandırmak ve derin anlamaya çalışmaktır.
Burada amaç, tarafların birbirini yenmesi değil; ortak kabul edilmiş, üzerinde konsensüs sağlanmış bir konuyu daha anlaşılır hale getirmektir.
Değerleme yapmak, birbirine nazikçe söz hakkı vermek ve hakikatin açığa çıkması için ortak niyet doğrultusunda çalışmak mütalaanın temel karakteridir.
Mütalaada iş birliği, nezaket, ortak fayda arayışı vardır. Bu yöntemde hakikat boy atar, adeta billûrlaşır, hakikat ışığı, zihindeki karanlıkta kalan kısımları aydınlatır.
Münazara
Münazara; tarafların kendi tezlerinin haklılığını, doğruluğunu ve tutarlılığını nazara vererek kısmen tartışma yürütmesidir.
İlk bakışta faydalı ve keyifli görünse de burada zaman zaman farklı riskler ortaya çıkabilir.
Kısmen cerbeze, demagoji, rakibin önüne geçme çabası, tribünlere oynama ve rakipten daha fazla beğeni toplama arzusu görülebilir.
Bu noktada ihlâs ve samimiyet ikinci plana itilebilir, hatta bazen tamamen göz ardı edilebilir.
Laf kalabalığı ile rakibin ifadelerini etkisiz hale getirme çabaları da zaman zaman gözlemlenebilir.
Burada hakikat aranıyor gibi görünse de kişisel görünürlük arzusu hakikatin önüne geçme riski taşır.
"Çekil aradan, görünsün Yaradan"
Münakaşa
Münakaşa ise, taraflar ve taraftarlar arasında daha fazla tehlike ve risk barındırır.
Burada taraflar çoğu zaman hakikati bir tarafa bırakıp, anlamaktan uzaklaşır ve rakibinin açıklarını aramaya yönelir.
Eksiklerini göstermek, hatalarını büyütmek ve ileri gidildiğinde rakibini tamamen ekarte etmek amacı öne çıkabilir.
Hatta bazen kurgu ile hakikatin ters yüz edilmesi eğilimi görülebilir.
Münakaşa eden taraflar, birbirlerinin ağzından çıkan, sehven söylenmiş veya maksadını aşan ifadelerini öne sürerek rakibini tamamen saf dışı bırakmaya çalışabilir. Buna da zafer kazanmak (!) diyebilirler.
Kelimenin kök işlevi de zaten buna işaret eder: Naks etmek... Yani eksik göstermek.
Bu zemin, hakikatten uzaklaşmaya en açık alanlardan biridir.
Bilim ve Dini Meseleler Ayrımı
Bu konular bilimsel meselelerde daha farklı değerlendirilebilir.
Laboratuvar ortamında ve kabul edilmiş yöntemlerle elde edilen sonuçlar; duygu ve algılar karıştırılmadan ele alınabilir.
Bu yönüyle bilimsel süreçler, burada ele aldığımız tartışma biçimlerinden kısmen ayrılmaktadır.
Ancak özellikle dini meselelerde;
itikat,
iman,
ayet manaları,
hadis tartışmaları
gibi konular yukarıdaki ölçülere dikkat
edilmeden ele alınırsa; taraflardan birini veya birlikte, dalâlete sürükleme, inkâr,
ve hakikatin ters yüz edilmesi gibi ciddi riskler ortaya çıkabilir. Rakiplerden yenilgi alan tekrar bir araya gelmeyi, karşı tarafın metodu ile "herşeye rağmen" yenmek; galip olan, galibiyeti korumak için meşru olmayan davranışını derinleştirmek ister.
Demek ki, Her konuşma hakikatin ortaya çıkmasına, inkişafına hizmet etmiyor. Yukarıdaki ölçüler dikkate alındığında, bir kısım konuşmalar hakikati derinleştirir, vukufiyeti artırır, bir kısmı görünür kılar. Ne yazık ki bir kısmı da hakikati gölgeler.
Bu sebepledir ki, insan, konuştuğu zeminin adını doğru koyabilmelidir.
Mütalaa mı yapıyor?
Münazara mı yürütüyor?
Yoksa farkında olmadan münakaşanın içine mi sürükleniyor?
Kişinin önce bunu tespit etmesi gerekir.
Doğru yöntem olmadan doğru sonuca ulaşmak her zaman mümkün değildir.
YORUMLAR