Abdülaziz Tantik
Giriş: Kuran’ın Merkezinde Bir Kavram Olarak Hak
Hak kavramı, Kuran-ı Kerim’de en sık zikredilen ve İslam düşünce atlasının merkezinde yer alan kavramlardan biridir. Kur’an’da bu kavram; cennetin, cehennemin, kıyametin, hesabın ve vahyin birer gerçeklik (hak) olduğunu vurgulamak için kullanılır. Ancak “hak”, sadece bir durumun doğruluğunu ifade etmekle kalmaz; aynı zamanda aşkın (müteâl) bir boyuta sahiptir. İslam hukukunda ve ahlakında; kadının, erkeğin, çocuğun, yöneticinin ve hatta anne-babanın hakkını belirleyen temel ölçü, bizzat mutlak hakikat olan “el-Hak” ismiyle Allah’ın kendisidir. Bu bağlamda hak, bir “hak ediş” olduğu kadar, hayatın her alanını kuşatan ilahi bir anlamlandırmadır.
Hakkın Kuran’da her alanda kullanımı ile dikkati çeken şey, olup biten her şeyin hakk ile yani hakikat ile bağıntılı bir şekilde gerçekleştiğidir. Hakikat, bilinemez olan değil, kuşatılamaz olandır. Hakikatin de hayatın çok katmanlılığı gibi bir gerçekliğe ve idealiteye sahip olduğunu ifade etmek hak olacaktır. Filozof adaylarının dikkat çektiği hakikat bilinemez olandır savı bir yanılsama yanında bir yanıltmayı da içermektedir. Bir şeyin ispatını salt tek bir sebebe irca etmenin kendisi tartışılmadan bu durumu açıklığa kavuşturmak mümkün görünmemektedir. Ancak, ispat, içsel bir zemine yaslı bir gerçekliği içinde taşır. Din, bu içsel gerçekliği işaret ederek kendisini betimler ve oraya yaslandırır. Peygamberin kabulü ve ona tabiiyeti de bu içsel huzur ve teslimiyet ile tanımlamamız gerekmektedir. İşte filozofların kaçırdığı şey bu… Kendi içsel huzurunu inşa etmemiş birisinin bütün bir insanlığın huzurunu sağlamaya matuf bir gerçeklik inşası beklenemez ki zaten bu hiçbir zaman ve zeminde gerçekleşmemiştir de…
1. Bütüncül Hakikat Tasavvuru: Ahsen-i Takvim
İslam’ın hak anlayışını modern düşünceden ayıran en temel unsur, sunduğu ‘bütünlükçü insan tasavvurudur’. Batı düşüncesi insanı büyük oranda bedene ve maddeye indirgerken, Doğu mistisizmi onu sadece ruhsal bir varlık olarak ele alma zaafına düşmüştür. İslam ise insanı; bedeni, ruhu, aklı ve duygularıyla bir bütün olarak tanımlar. İnsanın tahayyül, tefekkür, taakkul ve tezekkür gibi yeteneklerinin her biri, onun dünya ve yaratıcı ile bağ kurmasında kritik işlevler görür. Batı düşüncesi parçalayarak yorumlamaya yönelir, İslam ise bütünleştirerek anlamaya kapı aralar…
Bu bütünlük vurgusu ve hak kavramının bütün yaşam alanlarında ve insana dair her zeminde kullanılması, hakkın kuşatıcılığını ve hayatın külli varlığının muhteşemliğini bize göstermektedir. Zaaf gibi görünen şeyin sistem içinde nasıl bir eşsizliğe sahip olduğunu anlamak için sistematik bakışın imkânlarını dikkate alarak bakmak şarttır.
Kuran’da sadece insan için kullanılan “Ahsen-i Takvim” (en güzel kıvam/denge) ifadesi, bu bütünlüğün ve dengenin nişanesidir. Hak kavramı; ruh ile bedeni, ideal ile reel olanı tek bir potada eritir. Eğer hakikat, modern dünyanın yaptığı gibi sadece “görülen ve dokunulan” mevcut olana indirgenirse, insanın ruhsal “nefesi” kesilmiş olur ve bu durum toplumsal bir çürümeyi beraberinde getirir. ki bugün yaşanan çürüme ve yozlaşma ve kötücül karakterin bu kadar baskın bir karaktere dönüşmesi de bunu işaret eder.
2. Modernitenin İndirgemeciliği ve İlahi Ölçü
Son iki yüzyıldır yaşanan insani krizlerin temelinde, hakkın ve hakikatin sadece “olana” (mevcuda) indirgenmesi yatmaktadır. İnsan sadece bir beden olarak görüldüğünde, onun hayat formu (yeme, içme, tüketim) başkaları tarafından kolayca şekillendirilebilir hale gelmektedir. Oysa İslam’a göre hak, bizzat yaratıcı kudret tarafından belirlenen bir alan tayinidir.
Hakkın gerçek sahibi Allah olduğu için, hak tanımı beşeri arzuların veya sınırlı aklın öngörülerine bırakılamaz. Beşeri sistemlerin tanımladığı “kadın hakları” veya “çocuk hakları” gibi kavramlar, zamanla bütünlüğü parçalayarak yeni zulümlere kapı aralayabilmektedir. Örneğin, Sanayi Devrimi sürecinde kadın ve çocukların ağır şartlarda çalıştırılması, beşeri hak tanımlarının nasıl bir zulüm aracına dönüşebileceğinin tarihsel bir örneğidir. Gerçek adalet, ancak her şeyi ilahi ölçüye göre yerli yerine koymakla mümkündür.
Barışın ikamesi adaletin ikamesi ile mümkündür. Adalet ise, eşitlik üzerinden bir okumaya tabi kılmak değil, bir şey ne ise onu dikkate alarak onun hakkını muhafaza ederek konumlandırmaya açık bir duruşu temellendirmekten geçmektedir.
3. Adalet, Özgürlük ve Hak-Batıl Ayrımı
İslam düşüncesinde özgürlük, adaletin doğal bir gereğidir. İnsan, Rabbiyle doğrudan muhatap olan, irade sahibi bir varlık olduğu için onun iradesini elinden almak veya onu köleleştirmek “hak” ile bağdaşmaz. Zulüm ve cehalet, hiçbir şekilde bir hak olarak tanımlanamaz.
Özgürlük, kişisel tatminini sağlamaya matuf bir arayış değil, kişinin kendi öz’ünü açığa çıkartma adına giriştiği bütün eylemlilik ve düşünsellik boyutunda açığa çıkar…
Bu noktada “Hak” ve “Batıl” arasındaki mahiyet farkı netleşir:
Hak: Karşılığı, bedeli ve sarsılmaz bir gerçekliği olan her şeydir. İman, ahlak, namaz ve hatta güzel bir tebessüm bile hakkın hayatımızdaki birer tezahürüdür.
Batıl: Karşılığı olmayan, boş, anlamsız ve sadece beşerî arzulara dayanan iddialardır. Hakkın üstünü örtmek (küfür) veya Allah’ın hakkını başkasına nispet etmek (şirk), hakikatten sapmak ve batıla düşmektir.
Sonuç: Sırat-ı Müstakim Olarak Hak
Sonuç olarak, İslam’da hak; hayatın bütününe dair bir bakış sunan külli bir tasavvurdur. İnsanın “hak üzere” olması, onun ‘Sırat-ı Müstakim’ (dosdoğru yol) üzerinde olması demektir. Bu yol, sadece Allah’ın gönderdiği bilgi (vahiy) ile inşa edilebilir. Hakk’ın hakkını vermek; hem yaratıcıyla olan bağı koparmamak hem de her varlığın yaratılış gayesine uygun konumunu korumasını sağlamaktan geçmektedir.
Müslim, mümin ve muhsin bir kul olarak muhlis bir kulluğa yükselen her insan hakkın tecellisi olarak varlık kazanacaktır…
YORUMLAR