Abdülaziz Tantik
İslam düşüncesi, dinamik, devingen ve ilkeli bir yapıya sahiptir. O yüzden kendisine yönelik değiştirme arayışları hep akim kalmıştır. Çünkü samimiyet içinde hareket eden bir âlim, hakikati inşa edecek ve ortaya çıkartacak bilgiye her zaman rahatlıkla sahip olabilmiştir. İşte İslam düşüncesinin tarihi burada saklıdır. İslam, mümini samimi ve rızayı bariyi önceleyen bir makama taşır. Bu makamda ise kendisine ilahi inayet üzere yardım gönderilir ve hakikat tezahür eder. Tarih boyunca bu hep böyle olmuştur.
Fıkıh, Kelam ve diğer bilgi okulları süreç içerisinde gelişerek doktrinleşmiştir.
Oluşan her yaklaşım ve bakış ile teorik çerçeve karşı karşıya kalınan bir durumun sonucu elde edilmiş bir noktayı işaret eder. Çöl ortamından ve şiir gibi edebi ve tasviri bir zeminden bilim ve akıl gibi farklı bir zemine sıçramak öyle kolay olmamıştır. Bilakis, İslam Düşünce tarihi çalışanlar ve okuyanlar, bu sürecin sancılı ve birçok farklılığın bu zeminde tezahür ettiğini görebilirler. Ayrıca, iktidar, güç ve merkezde olma arzusunun da belirleyici bir tetikleyici olduğunu söylemek asla tekabül eder. İki önemli olgu, başka bir düşünce serüveni ve yapısı ile karşılaşma, iktidar ve güç temerküzü konusundaki arzu ve istek, mevcut birçok mezhebi bakışı beslemiştir. Bunun dışında kalan ve Ehl-i Sünnet olarak tanımlanan konum ise bu çatışmalardan Müslümanca bir duruşa sahip olma iradesi sonucu ortaya çıkan bir olgudur.
Örneğin bir İmam Gazali gelişen sürecin sonunda ortaya çıkan bir ürün gibidir. İmamı Gazali öncesi, Eşari ve Cüveyni gibi zatlar olmadan, onlardan önce Hasan el Basri gibi bir zatın varlığı, meseleyi doğru anlamak konusunda önemli ipuçları sunacaktır. Özellikle, doktriner mezhepler ve onların imamları ile Hadis literatürü ile ilgilenen bir ilim yolculuğu yapan zevatın varlığı da ayrıca şükre vesile kılınmalıdır.
Fahreddin er Râzî ile birlikte devam eden süreçte İslam düşüncesi giderek daha sistematik bir yapıya kavuşmuş ve zamanla doktrinleşmiştir. Bu doktrinleşme sadece teorik bir çerçeve oluşturmakla kalmamış, aynı zamanda büyük medeniyetlerin zihniyet dünyasını da şekillendirmiştir. Nitekim hem Selçuklu hem de ardından Osmanlı medeniyeti, bu düşünce mirasının etkisi altında gelişmiş; insanın ahlâka yaklaşımı, tabiata, hayvana ve bitkiye bakışı, hatta ahirete yönelişi de bu çerçeve içerisinde biçimlenmiştir.
Ortaçağ Müslüman zihin dünyası açısından en verimli ve bereketli zamanlara tekabül eder. Batı için bir karanlık çağ olan o zamanlar, Müslümanlar için tam bir şevk ve aşk ile bilgiye yönelik geliştirilmiş bir ceht ve çabanın açığa çıkışına kaynaklık etmiştir. Sadece kendilerini değil, kendi dışındaki dünya görüşlerini de derinden etkilemiş ve bugünün oluşumunun bel kemiğini oluşturmuştur. Ancak, bugünü oluşturan bakış ve yaklaşım biçiminin bir dalalet üzere oluşu içselleştirdiği için ortaya çıkan sonuç insanlığın yıkımı ve yok oluşu ile neticelenmiştir.
İşte o dönemde, Kelam, Felsefe, Bilim ve akıl kadar Fıkıh ve akide de kendi mecrasını daha büyük bir mecra ile bütünleştirerek kendi varlığının derinliğini keşfetmiştir. İşte Müslümanlar, böylece bilgi ile sahih, otantik ve kalıcı bir bağ kurarak insanlığın medeniyet inşa edici meziyetini açığa çıkarmışlardır. Bu temel gerçeklik, bugün daha kesin bir şekilde görülebilinmektedir. Yani Razi ile başlayan süreç yeni bir meta anlatı ve usul üzerinden bilgi ile daha sağlıklı ve sahih bir ilişki kurmaya yaramıştır.
Dolayısıyla bu tarihsel gerçekliği göz ardı ettiğimizde ve sadece tek bir alana yöneldiğimizde — ister kelâma, ister fıkha, ister tasavvufa — ortaya çıkan tablo eksik kalacaktır. Çünkü her biri kendi içinde güçlü bir sistem kurmuş olsa da, bu sistemler sınırlar çizdiği için zorunlu olarak bazı alanları diğerlerine bırakmıştır. Tek başına hiçbir disiplin bütün hakikati kuşatmaya yetmez. Eğer yetseydi, zaten başka sistemlerin ortaya çıkmasına ihtiyaç duyulmazdı.
Bu durum mezhepler için de geçerlidir. Örneğin bir mezhep son derece güçlü ve tutarlı bir sistem kurmuş olabilir; fakat zamanla yeni meseleler ortaya çıktığında, farklı âlimler kendi sosyolojik ve tarihsel şartları içinde yeni yorumlar geliştirmek zorunda kalmışlardır.
İmam Şafii’nin, İmam Malik’in veya Ahmet b. Hanbelî’n farklı yaklaşımlar geliştirmesi, keyfi bir tercih değil; aksine belirli değerleri koruma zorunluluğunun bir sonucudur. Çünkü toplum genişledikçe, meseleler çoğaldıkça ve şartlar değiştikçe, düşünce de yeni açılımlar yapmak zorunda kalınır.
Bu noktada asıl mesele, dengeyi koruyabilmektir. Lafız ile mana, şekil ile maksat arasındaki denge İslam düşüncesinin temelidir. Fıkıhta “zaruriyat, haciyat ve tahsiniyat” diye ifade edilen kavramlar da bu dengeyi kurmak için ortaya konmuştur. Bunlar yaslanılacak süs kavramlar değil, hayatı düzenleyen zorunlu ilkeler olarak görülmelidir.
Bugün modern düşünceye baktığımızda ise onun sistematiğinin farklı bir temele dayandığını görürüz. Modern düşünce insanı merkeze alır. Hangi modern sisteme bakarsanız bakın, merkezde insan vardır. Bilgi insanın öznel deneyimlerine dayanır; tabiat ise kullanılabilir ve kontrol edilebilir bir nesne olarak görülür. Hatta zamanla insanın kendisinin de dönüştürülebilir ve yeniden şekillendirilebilir bir varlık olduğu fikri ortaya çıkmıştır. Modern sosyoloji ve diğer disiplinler bu dönüşümü gerçekleştirmek için araç haline gelmiştir.
Oysa bizim/Müslümanların böyle bir derdi/miz yoktur. Bizim hedefimiz insanı zorla dönüştürmek değil; insanın anlamını doğru bir şekilde ortaya koymaktır. Bunun için sistematik bir bakışa ve aşamalı bir düşünce inşasına ihtiyaç vardır.
Bu çerçevede ilk temel soru şudur: İnsan nedir ve yeryüzündeki anlamı nedir?
Bu soruya Müslümanca bir bakış açısıyla cevap vermezsek, ortaya koyduğumuz her düşünce eksik kalacaktır. Modern düşünce de aslında bu sorudan hareket etmiştir; fakat insanın anlamını farklı bir temele dayandırmıştır. Ancak insan tek başına ele alınamaz. Çünkü insanın anlamı, ilişkileri içinde ortaya çıkar. Bu nedenle ikinci temel mesele insanın ilişkileridir.
İnsan aklını, duygularını ve davranışlarını ne belirler?
Sadece kendi deneyimleri mi, yoksa kendisine gönderilen vahiy mi?
Eğer vahyin belirleyici olduğunu kabul ediyorsak – ki bu Müslüman için zorunlu bir kabuldür – o zaman insanlık tarihi boyunca sadece akıl ve tecrübeye dayanan sistemlerin insanı tam anlamıyla kurtuluşa götüremediğini de kabul etmemiz gerekir. Nitekim modern dünyada ortaya çıkan insan hakları, özgürlük ve demokrasi gibi kavramlar önemli kazanımlar sağlamış olsa da, insanın temel sorunlarını bütünüyle çözebilmiş değildir.
Sonuç olarak insanı anlamak için üç temel noktayı doğru bir şekilde kurmak gerekir:
İnsan, varlığının anlamı ve amacı…
Hayat, yaşamanın değeri ve yönü…
İlişkiler, insanın diğer insanlarla, tabiatla kurduğu bağ…
Allah ile kurduğu bağ, temel bağdır…
Bu üç alan doğru bir şekilde temellendirilmeden kurulan hiçbir sistem kalıcı ve dengeli bir medeniyet inşa edemez…
YORUMLAR