Derin devlet, üst akıl tartışmaları

Son yıllarda Türkiye'de en çok duyduğumuz kavramlardan bazıları "devlet aklı", "derin devlet", "üst akıl" ve "yeni İttihatçılık" oldu. Özellikle siyasi krizlerde, güvenlik meselelerinde veya iktidar mücadelelerinde bu kavramlar sıkça gündeme getiriliyor. Ancak toplumun önemli bir kesimi şu soruyu sormaya devam ediyor:

Eğer gerçekten böylesine güçlü bir devlet aklı varsa, halkın en temel sorunları karşısında neden aynı etkinliği göremiyoruz?

Bugün milyonlarca insan yüksek enflasyonun, hayat pahalılığının, gelir adaletsizliğinin ve işsizliğin altında eziliyor. Açlık sınırının yaklaşık 35 bin liraya, yoksulluk sınırının ise 114 bin liraya ulaştığı bir ortamda vatandaşın aklına ister istemez şu soru geliyor:

Ekonomik sıkıntılar bu kadar büyürken neredeydi bu derin devlet, bu üst akıl, bu stratejik devlet refleksi?

Devlet aklı mı, devletin bekası mı?

"Devlet aklı" kavramı en genel anlamıyla hükümetlerden bağımsız olarak devletin uzun vadeli çıkarlarını koruyan stratejik düşünceyi ifade eder. Savunucularına göre bu anlayış, günlük siyasetin ötesinde ülkenin güvenliğini, birliğini ve devamlılığını gözeten kurumsal hafızadır.

Ancak eleştirenler farklı düşünmektedir. Onlara göre "devlet aklı" söylemi zaman zaman demokratik denetimden uzak kararları meşrulaştırmak için kullanılabilmektedir. Hak ve özgürlüklerin sınırlandırıldığı durumlarda sıkça başvurulan "devletin bekası" gerekçesi bu eleştirilerin temelini oluşturmaktadır.

Asıl mesele ise şudur:

Devletin önceliği yalnızca güvenlik midir, yoksa vatandaşın refahı, adaleti ve yaşam kalitesi de devlet aklının ayrılmaz bir parçası mıdır?

Derin devlet tartışmasının gölgesinde...

Türkiye'de "derin devlet" kavramı özellikle Susurluk süreci, faili meçhul cinayetler, darbe girişimleri ve güvenlik bürokrasisinin siyaset üzerindeki etkisi gibi olaylarla ilişkilendirilmiştir.

Bir kesim bunu devletin kendini koruma refleksi olarak görürken, diğer kesim hukukun ve demokratik denetimin dışına çıkan bir güç alanı olarak değerlendirmektedir.

Ancak tartışma yalnızca içerideki yapılarla sınırlı değildir.

Bazı çevreler, dışarıdan yönlendirme yapan küresel güç merkezlerini de bir tür "uluslararası derin yapı" olarak değerlendirmektedir. Bu anlayışa göre, gelişmekte olan ülkelere demokrasi yerine kontrol edilebilir yönetim modelleri önerilmekte, halk iradesinden çok istikrar ve güç merkezli siyasal düzenler teşvik edilmektedir.

Nitekim Antalya Diplomasi Forumu'nda ABD'nin Ankara Büyükelçisi ve Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack'ın Ortadoğu'da başarılı olan yönetim biçimlerinin "merhametli monarşiler" olduğunu söylemesi ve bölgedeki demokrasi arayışlarının başarısızlığa uğradığını ifade etmesi geniş tartışmalara yol açmıştır.

Bu nedenle toplumun bir bölümü şu soruyu sormaktadır:

Acaba bölgede demokratikleşme yerine yeniden merkeziyetçi ve otoriter yönetim modelleri mi teşvik edilmektedir?

Yeni ittihatçılık söylemi neyi anlatıyor?

Son yıllarda sıkça kullanılan bir başka kavram da "yeni İttihatçılık"tır.

Bu kavramı kullananlara göre günümüzde;

Devletin toplumdan üstün görülmesi, güçlü merkezi yönetim anlayışı, güvenlik kaygılarının özgürlüklerin önüne geçirilmesi,
muhalefete karşı sert siyasi dil, gibi eğilimler Osmanlı'nın son dönemindeki İttihat ve Terakki anlayışını hatırlatmaktadır.

Buna karşılık birçok siyaset bilimci ise bu benzetmenin tarihsel olarak eksik olduğunu, günümüz Türkiye'sinin koşullarının Osmanlı'nın son döneminden oldukça farklı olduğunu belirtmektedir.

Yine de kavramın gündemde kalması, toplumun devlet-toplum ilişkileri konusunda duyduğu kaygının bir göstergesi olarak okunabilir.

CHP tartışmaları ve "Üst Akıl" İddiaları

CHP içerisinde yaşanan son tartışmalarda da benzer söylemler gündeme geldi.

Kemal Kılıçdaroğlu'na yakın isimlerden Bülent Kuşoğlu'nun, partide yaşanan gelişmelerin "üst akıl" tarafından yönlendirildiğini ima eden açıklamaları kamuoyunda geniş yankı uyandırdı.

Ancak bu tür iddialar toplum nezdinde genellikle şu soruları beraberinde getiriyor:

Bu üst akıl kimdir?

Nerede başlar, nerede biter?

Somut etkileri nelerdir?

Ve en önemlisi, halkın gündelik hayatındaki ekonomik sorunları çözmek konusunda neden görünmez?

Chp ye karşı verilmiş butlan kararının arkasında Ne var?

Bu sorulara verilen farklı cevaplar, aslında toplumun "üst akıl" söylemine karşı duyduğu kuşku ve mesafenin de bir göstergesidir.

Siyaseti birazcık bilen, birazcık takip eden herkesin yakından bildiği cevapları dikkate almayanları her zaman ki gibi hüsran bekliyor. 

Güç çağına doğru mu gidiyoruz?

Trump'la açıkça ortaya çıkan dünya siyasetinde, son yıllarda yaşanan gelişmeler, uluslararası hukukun ve insan haklarının giderek zayıfladığı yönünde ciddi kaygılar doğurmaktadır.

Özellikle büyük güçlerin çıkarlarını önceleyen politikaları; savaşları, işgalleri, kitlesel göçleri ve insani trajedileri artırmaktadır.

Gazze ile başlayıp, Filistin, Lübnan, Yemen, İran, Doğu Türkistan'da yaşanan baskı, cinayetler, taciz ve tecavüzler dayanılmaz boyutlara ulaşmıştır.

Kadınların, çocukların ve sivillerin hayatını kaybettiği çatışmalar; şehirlerin bombalandığı savaşlar; hastane, okul, ibadethane, evlerin umursanmadığı, işkence, kötü muamele ve insan hakları ihlalleri günümüz dünyasının acı gerçekleri/normalleri haline gelmiştir.

Bu tablo birçok insanı şu sonuca götürmektedir:

Endusti 5 seviyesinin yaşandığı, yazılım ve robot teknolojisinin zirve yaptığı, eğitim ve gelir seviyesinin arttığı dünyamız, yeniden hukukun üstünlüğünün değil, gücün üstünlüğünün belirleyici olduğu bir döneme mi sürüklenmektedir?

Gerçek devlet aklı nedir?

Gerçek devlet aklı yalnızca sınırları koruyan, güvenlik tehditlerini analiz eden veya siyasi krizleri yöneten bir mekanizma değildir.

Gerçek devlet aklı aynı zamanda vatandaşın ekmeğini, gelirini, adalet duygusunu, eğitimini, sağlığını ve geleceğe dair umudunu koruyabilen akıldır.

Çünkü tarih göstermiştir ki ekonomik adaletin bozulduğu, liyakatin zayıfladığı, gelir dağılımının bozulduğu toplumlarda yalnızca vatandaşlar değil, devletler de güç kaybeder.

Güvenlik ile refah birbirinin alternatifi değildir.

Adalet ile istikrar birbirinin rakibi değildir.

Devletin bekası ile vatandaşın huzuru birbirine karşıt değil, birbirini tamamlayan kavramlardır.

Bu nedenle güçlü devlet yalnızca sınırlarını koruyan devlet değil; vatandaşına onurlu bir yaşam sunabilen, hukuk karşısında eşitliği sağlayabilen ve geleceğe güven verebilen devlettir.

Asıl devlet aklı da tam olarak burada başlar.