İslâm Siyaset Teorisi ile Pratiği Arasındaki Gerilim - II

Tarihsel Kırılmalar, Zihinsel Dönüşüm ve Makâsıd Merkezli Âdil Yönetim İnşası
                       
(The Tension Between Theory and Practice in Islamic Political Theory: Historical Ruptures, Intellectual Transformation, and the Construction of a Maqāṣid-Centered Just Governance)
II.BÖLÜM
​H. Ali ERDOĞAN*
6. MAKÂSID MERKEZLİ YÖNETİM TEORİSİ: KUR'ANÎ PARADİGMANIN YENİDEN İNŞASI
​6.1. Teorik Çerçeve: Şeriatın Gayesi Olarak Kamu Maslahatı
​İslâm siyaset düşüncesinde yönetimin meşrûiyeti, salt iktidarın ele geçirilmesine değil; adâletin tesisi ve kamu maslahatının korunmasına bağlıdır. Bu ilke klasik usûl literatüründe sistematik biçimde formüle edilmiştir. Özellikle İmam Şâtıbî, el-Muvâfakât'ta şeriatın tamamının maslahata yönelik olduğunu vurgulayarak siyasal düzenin normatif zeminini ortaya koymuştur. Ona göre şeriatın nihai amacı, insanın dünya ve ahiret saadetini temin etmektir; bu da zarûriyyât (din, can, akıl, nesil, mal), hâciyyât ve tahsîniyyât kategorilerinin korunmasıyla mümkündür⁵⁶.
​Maslahat kavramı, klasik dönemde dar ve teknik bir anlam taşırken, modern dönemde daha geniş bir çerçeveye evrilmiştir. Klasik dönemde hukukçular ve kadılar, maslahatı teknik ve yapılandırılmış bir şekilde, kutsal metinlerden, fıkıh usûlü ilkelerinden ve yerleşik kurallardan yararlanarak uygulamışlardır. Bu, onların maslahatı, klasik hukuk metinlerinde yer alan doktriner ilkelerin katı bir şekilde uygulanmasından kaynaklanan sorunları ele almanın yanı sıra, rekabet eden yasal normların gerilime girdiği veya açık bir nassın bulunmadığı durumlarda çatışmaları çözmenin bir aracı olarak kullanmalarına imkân tanımıştır⁵⁷.
​Modern ulus-devletin ortaya çıkışıyla birlikte, "bir çok Müslüman düşünür, ya tarihsel hukuk doktrinlerinin kapsamını sınırlamak, uygulamalarını askıya almak ya da tamamen yürürlükten kaldırmak için maslahat ve makâsıd kavramlarını kullanmaktadır"⁵⁸. Bu perspektiften bakıldığında yönetim, salt bir güç organizasyonu değil; maslahatın kurumsallaştırılmasıdır. Yönetim mekanizmaları, şeriatın lafzî hükümlerinden ziyade onun gayelerine (makâsıd) uygunluk üzerinden değerlendirilmelidir. Bu yaklaşım, siyasî iktidarın kutsanmasını değil; kamu yararına uygunluğunun sürekli denetlenmesini gerektirir.
​Ancak makâsıd söyleminin kendisi de siyasallaştırılma riski taşımaktadır. Yomna Helmy'nin Abdullah b. Bayye örneğinde gösterdiği gibi, makâsıd söylemi, otoriter yönetimleri meşrûlaştırmak için de kullanılabilmektedir⁵⁹. Barışı (selamet) hak ve adâletten üstün bir makâsıd olarak önceleyen yorumlar, statükonun korunmasına hizmet edebilmekte ve iktidarın mutlak itaat talebini meşrûlaştırabilmektedir. Bu nedenle makâsıd merkezli bir yönetim teorisi, eleştirel bir perspektifle ve iktidarın sınırlandırılması ilkesiyle birlikte düşünülmelidir.
​6.2. Makâsıd Merkezli Yönetimin Temel Unsurları
Bu kurumsal dönüşümün pratik zemini, makâsıdın beş temel esasının (zarûriyyât) modern devletin kuvvetler ayrılığı ve kamu politikalarıyla metodolojik olarak eşleştirilmesini zorunlu kılar. Bu bağlamda; can ve neslin korunması ilkeleri devlete salt asayiş görevi yüklemez, evrensel bir sosyal güvenlik, adil sağlık ve çevre politikası yürütme zorunluluğu getirir; akıl ve dinin korunması, inanç ve eleştirel düşünce özgürlüğünü teminat altına alan özerk akademik/sivil kurumların inşasını gerekli kılar; malın korunması ise şeffaf kamu ihale kanunları, merkezî denetim mekanizmaları ve borca dayalı para sistemlerinin ürettiği haksız servet transferlerini/sömürüyü engelleyecek regülasyonlar vasıtasıyla kurumsallaşır. Böylece makâsıd, yöneticinin insafına bırakılmış soyut ahlaki tavsiyeler olmaktan çıkıp; yürütmeyi denetleyen, bağımsız yargı denetimine tabi olan ve kamu yararını (maslahat) nesnel kriterlerle ölçen anayasal birer 'kurumsal performans göstergesine' (KPI) dönüşür."
​Makâsıd merkezli bir yönetim teorisinde devletin meşrûiyeti üç temel kriter üzerinden ölçülür:
​a) Adâlet (Mülkün Temeli): Kur'an'da adâlet, ontolojik bir ilke olarak sunulur (Nisâ 4/58; Nahl 16/90). Bu bağlamda yönetimin temel görevi, bireyler arasında hakkaniyetli düzeni tesis etmektir. Adâlet yalnızca ceza hukukuna indirgenemez; ekonomik dağılım, kamu kaynaklarının kullanımı ve yönetsel şeffaflık da bu kapsamda değerlendirilir. Makâsıd perspektifinde adâlet, zarûriyyâtın korunmasının kurumsal garantisidir. Adâlet zedelendiğinde maslahat ortadan kalkar ve yönetim meşrûiyetini kaybeder. Bu çerçevede İbn Haldun'un "zulüm medeniyeti yıkar" tespiti, makâsıd teorisinin sosyolojik izdüşümüdür.
​b) Liyâkat (Ehliyet) ve Kamu Emaneti: Kur'an'ın "emanetleri ehline veriniz" (Nisâ 4/58) emri, yönetimde ehliyet ilkesinin ilahî dayanağını oluşturur. Makâsıd teorisi açısından liyâkat, maslahatın korunmasının teknik şartıdır. Liyâkat sistemi; kabile, grup ve cemaat bağlarının önüne geçer; kurumsal aklı kişisel sadakatten üstün tutar; devlet kapasitesini artırır. Bu ilke, erken dönemde Ebû Hanîfe'nin siyasî otorite karşısındaki bağımsız duruşunda somutlaşmıştır. Hukukun siyasetin emrine verilmemesi, maslahatın korunmasının zorunlu şartıdır.
​c) Şûrâ ve Katılımcı Meşrûiyet: Şûrâ ilkesi (Âl-i İmrân 3/159; eş-Şûrâ 42/38), yönetimin tek taraflı irade ile değil, kolektif akılla yürütülmesini öngörür. Makâsıd merkezli teoride şûrâ; iktidarın sınırlanması, farklı görüşlerin temsil edilmesi, toplumsal rızanın üretilmesi işlevlerini görür. Bu bağlamda Medine Vesikası, tarihsel bir örnek olmakla birlikte, esas olan onun formu değil; çoğulculuğu esas alan ruhudur.
​Çağdaş araştırmalar, adâlet, şûrâ, mesuliyet ve emanet gibi İslâmî etik ilkelerin çağdaş yönetişim sistemlerine entegre edilebileceğini göstermektedir⁶⁰.
​6.3. Yargı Bağımsızlığı: Maslahatın Güvencesi
​Makâsıd teorisinde yargı, siyasî otoritenin bir uzantısı değil; onun sınırlandırıcısıdır. Eğer yargı siyasallaşırsa, maslahat korunamaz. Bu noktada Chandra Muzaffar'ın belirttiği gibi, hukukun üstünlüğü ilkesi İslâm siyaset düşüncesinin erken döneminde teorik olarak mevcuttur; sorun uygulamadadır⁶¹.
​Makâsıd merkezli modelde; kadıların atanması şeffaf kriterlere dayanır, yargı güvencesi anayasal teminat altına alınır ve devlet başkanı dahi hukuk önünde sorumludur. Bu ilke olmadan adâlet yalnızca retorik kalır. Nitekim klasik İslâm siyaset teorisinde, yönetimin meşrûiyeti adâletin ve kamu refahının sürdürülmesine bağlıydı. Kalıcı adâletsizlik, bu meşrûiyeti zayıflatacak şekilde anlaşılmıştır⁶².
​Ebû Hanîfe örneğinde somutlaşan hukukun siyasetten bağımsızlığı ideali, makâsıd merkezli yönetim teorisinin temel taşıdır. Yargı bağımsızlığı, sadece hukuk tekniğine ilişkin bir mesele değil, maslahatın korunmasının ve adâletin tesisinin olmazsa olmaz koşuludur.
​6.4. İçtihat ve Kurumsal Yenilenme
​Makâsıd merkezli yönetim teorisi statik değildir. İçtihat mekanizmasının açık tutulması zorunludur. Wael B. Hallaq'ın da işaret ettiği üzere, klasik dönemde içtihadın yasal ve yapısal olarak bütünüyle ortadan kalktığı iddiası tarihsel bir efsanedir; asıl sorun, fıkhın kurumlar bazında esnekliğini yitirmesi ve ulemanın zihnen taklit döngüsüne hapsolmasıdır. Yönetim teorisinin canlı kalabilmesi için; sosyal bilimlerle temas, ekonomik ve teknolojik gelişmelerin dikkate alınması, normatif ilke ile tarihsel bağlamın birlikte okunması gerekmektedir. Bu noktada Fazlur Rahman'ın "çifte hareket" yöntemi, makâsıd düşüncesiyle uyumlu bir hermenötik imkân sunar.
​6.5. Siyasal İslâm Eleştirisinin Ötesinde: Kurucu Bir Model
​Makâsıd merkezli yönetim teorisi, siyasal İslâm'ı yalnızca eleştirmekle kalmaz; onun yerine normatif bir çerçeve önerir. Bu model; teokratik değildir, saltanatı meşrûlaştırmaz, dinî ideolojik araç haline getirmez ve seküler bir güç realizmine de teslim olmaz. Aksine, ilahî gayeler ile rasyonel kurumsallığı birleştirir. Bu yönüyle makâsıd teorisi, ne literalist bir donukluğa ne de sınırsız tarihselciliğe indirgenebilir.
​İslâmî yönetişim ilkeleri ile iyi yönetişim modelleri arasındaki sinerji, hem ahlaken temellendirilmiş hem de idarî olarak verimli yönetişim sistemleri oluşturmak için bir yol sunmaktadır. "İyi yönetişim, insanlığın iyiliği için sosyal, ekonomik ve siyasî sorunları etkili ve başarılı bir şekilde ele alabilen kurumlar ve politikalar bütünü anlamına gelir"⁶⁴. İslâm hukuku ve etiği, çağdaş İslâm siyaset düşüncesini iyi yönetişim modeline yönlendirmede etkili bir rol oynamalı, makâsıdü'ş-şerîa ise İslâmî değerlerin çağdaş bağlamda uygulama alanını genişletmek için gerekli bir araç olarak işlev görmelidir.
​SONUÇ
​İslâm dünyasında yönetim teorisi ile pratiği arasındaki gerilim, Hz. Peygamber'in vefatından hemen sonra başlayan ve günümüze kadar devam eden tarihsel bir sürecin ürünüdür. Kur'an'ın adâlet, liyâkat ve istişare temelinde inşa ettiği yönetim paradigması, Emevîlerle birlikte saltanata dönüşmüş, kabile asabiyeti yeniden üretilmiş ve yargı önemli ölçüde siyasî iktidarın bir aracı haline gelmiştir.
​Ebû Hanîfe örneğinde gördüğümüz hukukun siyasetten bağımsızlığı ideali, öğrencileri devlet kadrolarına girmesiyle birlikte yerini hukukun siyasallaşmasına bırakmıştır. Bu dönüşüm, İslâm dünyasında bağımsız bir sivil alanın ve güçlü bir hukuk devleti geleneğinin oluşmasını engellemiştir. Klasik İslâm siyaset teorisinde, otorite hiçbir zaman yasal olarak dokunulmaz kılınmamıştır. Eğitim alanındaki paradigma kaybı ise içtihad geleneğinin yerini taklit kültürüne bırakmasına yol açmış, medreseler özgün düşünce üretmekten uzaklaşarak şerh ve haşiye merkezlerine dönüşmüştür.
​Modern dönemde ortaya çıkan "Siyasal İslâm" hareketleri, erken dönem İslâm modeline dönüş idealiyle yola çıkmış, ancak çoğu durumda eleştirdikleri otoriter yapıları yeniden üretmişlerdir. Dinin siyasî bir araç olarak kullanılması, hem dinin özüne hem de toplumsal adâlete zarar vermiştir.
​İslâm toplumlarının yeniden bir medeniyet öznesi olabilmesi, Kur'an'ın aklı merkeze alan çağrısına dönmekle mümkündür. Bilgi sahibi olma, sorgulama ve analiz etme yetilerinin yeniden ihyası; adâleti mülkün temeli kılan, liyâkati esas alan rasyonel bir yönetim mekanizmasının inşası için zorunlu kılınmaktadır. Bu doğrultuda şu adımların atılması elzemdir:
​Yargının siyasî iktidardan bağımsızlığı güvence altına alınmalı, hiçbir makam veya kişi hukuk karşısında bağışıklık kazanmamalı, Ebû Hanîfe'nin bu konudaki duruşu rehber edinilmelidir.
​Eğitim sistemleri, eleştirel düşünceyi ve içtihadı teşvik edecek şekilde yeniden yapılandırılmalı, ezberci-nakilci taklit kültürü aşılmalıdır.
​Din, siyasî iktidarın meşrûlaştırma aracı olmaktan çıkarılmalı, topluma ahlakî rehberlik eden özerk bir sivil alan olarak konumlandırılmalıdır.
​Liyâkat sistemi, yönetimin her kademesinde esas alınmalı; kabile, akraba, cemaat bağlantıları değil, ehliyet ve yetkinlik belirleyici olmalıdır.
​Makâsıd merkezli bir yönetim anlayışı geliştirilmeli, şeriatın lafzı kadar evrensel gayeleri de gözetilmelidir.
​Unutulmamalıdır ki Kur'an'ın ifadesiyle "Allah, bir toplumun durumunu, onlar kendi durumlarını değiştirmedikçe değiştirmez" (Ra'd 13/11). Değişim, öncelikle zihniyet dünyasında başlamalı ve oradan kurumlara yansımalıdır. İslâm toplumlarının geleceği, geçmişin yüceltilmesinde değil, geleceğin akılcı ve adâletli bir şekilde inşa edilmesinde yatmaktadır. Makâsıd merkezli bir yönetim teorisi, İslâm siyaset düşüncesinde teori ile pratiği yeniden buluşturabilecek kurucu bir imkân sunmaktadır.
​*Bağımsız Araştırmacı, [[email protected]] | ORCID: 0009-0004-3764-0172
​DİPNOTLAR
​¹ Ahmet T. Kuru, "Shari`a, Islamic Ethics, and Democracy: The Crisis of the 'Turkish Model'", Religious Politics in Turkey içinde, ed. C. Özcan (Bloomington: Indiana University Press, 2016), s. 158-182.
² Jasser Auda, Maqasid al-Shariah as Philosophy of Islamic Law: A Systems Approach (London: International Institute of Islamic Thought, 2008), s. 1-25.
³ Kur'an-ı Kerim, Âl-i İmrân 3/159; eş-Şûrâ 42/38. Medine Vesikası için bkz. Muhammed Hamidullah, İslâm Peygamberi, çev. Salih Tuğ (İstanbul: İrfan Yayınevi, 1990), I, 187-193.
⁴ Hamidullah, İslâm Peygamberi, I, 187-193.
⁵ Recep Şentürk, "Ibn Khaldūn and Kınalızāde's Concept of Dāʾirat al-Siyāsah: A Rethinking of Modern Politics from A Civilisational Perspective", TAFHIM: IKIM Journal of Islam and the Contemporary World, XVII/1 (2024), s. 1-21.
⁶ Galina M. Yemelianova, "Authority and Leadership in Islam: A Historical and Comparative Perspective", Islamic Leadership and the State in Eurasia içinde (London: Anthem Press, 2022), s. 18.
⁷ Eric Chaney, "Islam and Political Structure in Historical Perspective", The Oxford Handbook of Politics in Muslim Societies içinde, ed. Melani Cammett - Pauline Jones (Oxford: Oxford University Press, 2022), s. 37.
⁸ Chaney, a.g.e., s. 38.
⁹ Chaney, a.g.e., s. 40.
¹⁰ Chaney, a.g.e., s. 42.
¹¹ Wael B. Hallaq, The Impossible State: Islam, Politics, and Modernity's Moral Predicament (New York: Columbia University Press, 2012), s. 45-67.
¹² W. Montgomery Watt, İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri, çev. Ethem Ruhi Fığlalı (Ankara: Umut Yayınları, 1998), s. 245-267.
¹³ Muhammad Qasim Zaman, Religion and Politics Under the Early ʻAbbāsids: The Emergence of the Proto-Sunnī Elite (Leiden: Brill, 1997), s. 78-95.
¹⁴ Wael B. Hallaq, "Was the Gate of Ijtihad Closed?", International Journal of Middle East Studies, XVI (1984), s. 3-41.
¹⁵ Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili (İstanbul: Eser Neşriyat, 1979), III, 1324-1328.
¹⁶ Chandra Muzaffar, "Judiciary and Justice", Rights, Religion and Reform içinde (London: Routledge, 2014), s. 89.
¹⁷ Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail el-Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh (Kahire: Dârü’ş-Şa‘b, 1407/1987), “Hudûd”, 12 (Hadis no: 6788); Müslim b. el-Haccâc, el-Câmiu’s-sahîh, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî (Kahire: Dârü’l-Hadîs, 1412/1991), “Hudûd”, 8 (Hadis no: 1688).
¹⁸ İbn Kayyim el-Cevziyye, et-Turuku'l-Hukmiyye fi's-Siyâseti'ş-Şer'iyye, thk. Muhammed Cemil Ğazi (Kahire: Matbaatü'l-Medenî, 1961), s. 25-31.
¹⁹ Authority, Accountability, And The Islamic State”, The Friday Times (28 Aralık 2025), (Erişim 15 Ocak 2026).
²⁰ Murat Karacan, "The Politics for the Fiqh and the Fiqh for the Politics: A Study of the Relationship Between Ḥanafī Jurists and the Rulers", Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, IX/1 (2025), s. 230.
²¹Karacan, a.g.m., s. 231.
²² Muhammed Ebû Zehra, Ebû Hanîfe: Hayâtuhû ve Asruhû - Ârâuhû ve Fıkhuhû (Kahire: Dârü'l-Fikri'l-Arabî, ts.), s. 48-50.
²³ Ebû Zehra, a.g.e., s. 51-52.
²⁴ Basheer Ahmed, “Opposition to Secularism and Secular Government: An Islamic Perspective”, IslamiCity (4 Eylül 2025), (Erişim 20 Ekim 2025).
²⁵ Basheer Ahmed, “Opposition to Secularism and Secular Government: An Islamic Perspective”, IslamiCity (4 Eylül 2025), (Erişim 20 Ekim 2025).
²⁶ Karacan, a.g.m., s. 233.
²⁷ Ebû Yûsuf Ya'kûb b. İbrâhim el-Ensârî, Kitâbü'l-Harâc (Beyrut: Dâru'l-Ma'rife, 1979).
²⁸ Karacan, a.g.m., s. 235.
²⁹ Authority, Accountability, And The Islamic State”, The Friday Times (28 Aralık 2025), (Erişim 15 Ocak 2026).
³⁰ Claude Gilliot, "Exegesis of the Qur'ān: Classical and Medieval", Encyclopaedia of the Qur'ān içinde, ed. Jane Dammen McAuliffe (Leiden: Brill, 2002), II, 99-124.
³¹ İbn Haldun, Mukaddime, haz. Süleyman Uludağ (İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011), II, 893-905.
³² İbrahim Kâfi Dönmez, İslâm Hukuk Usûlü (İstanbul: İSAM Yayınları, 2020), s. 87-112.
³³ Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî, er-Risâle, thk. Ahmed Muhammed Şakir (Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, ts.).
³⁴ Hallaq, The Impossible State, s. 89-112.
³⁵ Hallaq, a.g.e., s. 115-128.
³⁶ Aydın Sayılı, İslâm Dünyasında Rasathane ve Müesseseleri, çev. Remzi Demir (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019), s. 125-178.
³⁷ Hallaq, The Impossible State, s. 89-128.
³⁸ Hallaq, "Was the Gate of Ijtihad Closed?", s. 3-41.
³⁹ Quintan Wiktorowicz (ed.), Islamic Activism: A Social Movement Theory Approach (Bloomington: Indiana University Press, 2004).
⁴⁰ Basheer Ahmed, “Opposition to Secularism and Secular Government: An Islamic Perspective”, IslamiCity (4 Eylül 2025), (Erişim 20 Ekim 2025).
⁴¹ Basheer Ahmed, a.g.m.
⁴² Olivier Roy, The Failure of Political Islam (Cambridge: Harvard University Press, 1994), s. 12.
⁴³ Freedom House, "Freedom in the World 2024: Iran".
⁴⁴ Birleşmiş Milletler, "Afghanistan: UN report warns of 'gender apartheid'", 2023.
⁴⁵ Roy, a.g.e., s. 75.
⁴⁶ World Justice Project, Rule of Law Index 2023.
⁴⁷ Amnesty International, "Saudi Arabia: Human Rights Report", 2023.
⁴⁸ Muzaffar, Rights, Religion and Reform, 89; “Authority, Accountability, And The Islamic State”.
⁴⁹ Muzaffar, a.g.e., s. 95.
⁵⁰ Roy, a.g.e., s. 102.
⁵¹ Arab Barometer, "Arab Youth Survey", 2019-2020.
⁵² Charles Kurzman (ed.), Liberal Islam: A Sourcebook (Oxford: Oxford University Press, 1998).
⁵³ Fazlur Rahman, Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition (Chicago: University of Chicago Press, 1982), s. 5-7.
⁵⁴ Kecia Ali - Oliver Leaman (ed.), Islam: The Key Concepts (London: Routledge, 2008), s. 124-128.
⁵⁵ Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Câmiu’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Turkî (Kahire: Dâru Hicr, 1422/2001), 10/352.
⁵⁶ Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ eş-Şâtıbî, el-Muvâfakāt fî usûli'ş-şerîa, thk. Abdullah Dıraz (Beyrut: Dârü'l-Me'ârif, 1997), II, 8-10.
⁵⁷ Balkan Khodadadi, "Public Interest (Maslahat) in Shiʿi Theocracy: Implications for Legal and Political Decision-Making", Iranian Studies (Cambridge University Press, 13 Haziran 2025).
⁵⁸ Khodadadi, a.g.m.
⁵⁹ Yomna Helmy, "From Islamic Modernism to Theorizing Authoritarianism: Bin Bayyah and the Politicization of the Maqāṣid Discourse", American Journal of Islam and Society, 2022.
⁶⁰ Muhammad Iqbal - Ridwan Ridwan, "Examining A Reintegration of Islamic Values toward Good Islamic Governance", 2025.
⁶¹ Muzaffar, a.g.e., s. 89.
⁶² "Authority, Accountability, And The Islamic State", a.g.m.
⁶³ Hallaq, "Was the Gate of Ijtihad Closed?", s. 3-41.
⁶⁴ Muhammad Iqbal - Ridwan Ridwan, a.g.m.
​KAYNAKÇA
​Ahmed, Basheer. "Opposition to Secularism and Secular Government: An Islamic Perspective". IslamiCity, 4 Eylül 2025.
Ali, Kecia - Leaman, Oliver (ed.). Islam: The Key Concepts. Routledge, London 2008.
Amnesty International. "Saudi Arabia: Human Rights Report". 2023.
Arab Barometer. "Arab Youth Survey". 2019-2020.
Auda, Jasser. Maqasid al-Shariah as Philosophy of Islamic Law: A Systems Approach. International Institute of Islamic Thought, London 2008.
"Authority, Accountability, And The Islamic State". The Friday Times, 28 Aralık 2025.
Birleşmiş Milletler. "Afghanistan: UN report warns of 'gender apartheid'". 2023.
Chaney, Eric. "Islam and Political Structure in Historical Perspective". The Oxford Handbook of Politics in Muslim Societies içinde. ed. Melani Cammett - Pauline Jones. Oxford University Press, Oxford 2022, s. 33-52.
Dönmez, İbrahim Kâfi. İslâm Hukuk Usûlü. İSAM Yayınları, İstanbul 2020.
Ebû Yûsuf Ya'kûb b. İbrâhim el-Ensârî. Kitâbü'l-Harâc. Dâru'l-Ma'rife, Beyrut 1979.
Ebû Zehra, Muhammed. Ebû Hanîfe: Hayâtuhû ve Asruhû - Ârâuhû ve Fıkhuhû. Dârü'l-Fikri'l-Arabî, Kahire, ts.
Fazlur Rahman. Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition. University of Chicago Press, Chicago 1982.
Freedom House. "Freedom in the World 2024: Iran".
Gilliot, Claude. "Exegesis of the Qur'ān: Classical and Medieval". Encyclopaedia of the Qur'ān içinde. ed. Jane Dammen McAuliffe. Brill, Leiden 2002, II, 99-124.
Hallaq, Wael B. "Was the Gate of Ijtihad Closed?". International Journal of Middle East Studies, XVI (1984), s. 3-41.
Hallaq, Wael B. The Impossible State: Islam, Politics, and Modernity's Moral Predicament. Columbia University Press, New York 2012.
Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. 2 cilt. İrfan Yayınevi, İstanbul 1990.
Helmy, Yomna. "From Islamic Modernism to Theorizing Authoritarianism: Bin Bayyah and the Politicization of the Maqāṣid Discourse". American Journal of Islam and Society, 2022.
Iqbal, Muhammad - Ridwan, Ridwan. "Examining A Reintegration of Islamic Values toward Good Islamic Governance". 2025.
İbn Haldun. Mukaddime. haz. Süleyman Uludağ. 2 cilt. Dergâh Yayınları, İstanbul 2011.
İbn Kayyim el-Cevziyye. et-Turuku'l-Hukmiyye fi's-Siyâseti'ş-Şer'iyye. thk. Muhammed Cemil Ğazi. Matbaatü'l-Medenî, Kahire 1961.
Karacan, Murat. "The Politics for the Fiqh and the Fiqh for the Politics: A Study of the Relationship Between Ḥanafī Jurists and the Rulers". Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, IX/1 (2025), s. 230-241.
Khodadadi, Bahman. "Public Interest (Maslahat) in Shiʿi Theocracy: Implications for Legal and Political Decision-Making". Iranian Studies. Cambridge University Press, 13 Haziran 2025.
Kuru, Ahmet T. "Shari`a, Islamic Ethics, and Democracy: The Crisis of the 'Turkish Model'". Religious Politics in Turkey içinde. ed. C. Özcan. Indiana University Press, Bloomington 2016, s. 158-182.
Kurzman, Charles (ed.). Liberal Islam: A Sourcebook. Oxford University Press, Oxford 1998.
Muzaffar, Chandra. "Judiciary and Justice". Rights, Religion and Reform içinde. Routledge, London 2014, s. 87-105.
Roy, Olivier. The Failure of Political Islam. Harvard University Press, Cambridge 1994.
Sayılı, Aydın. İslâm Dünyasında Rasathane ve Müesseseleri. çev. Remzi Demir. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2019.
Şâfiî, Muhammed b. İdrîs eş-. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, t.s.
Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ eş-. el-Muvâfakāt fî usûli'ş-şerîa. thk. Abdullah Dıraz. 4 cilt. Dârü'l-Ma'rife, Beyrut 1997.
Şentürk, Recep. "Ibn Khaldūn and Kınalızāde's Concept of Dāʾirat al-Siyāsah: A Rethinking of Modern Politics from A Civilisational Perspective". TAFHIM: IKIM Journal of Islam and the Contemporary World, XVII/1 (2024), s. 1-21.
Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr et-. Câmiu’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Turkî. 24 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1422/2001.
Watt, W. Montgomery. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Umut Yayınları, Ankara 1998.
Wiktorowicz, Quintan (ed.). Islamic Activism: A Social Movement Theory Approach. Indiana University Press, Bloomington 2004.
World Justice Project. Rule of Law Index 2023.
Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur'an Dili. 10 cilt. Eser Neşriyat, İstanbul 1979.
Yemelianova, Galina M. "Authority and Leadership in Islam: A Historical and Comparative Perspective". Islamic Leadership and the State in Eurasia içinde. Anthem Press, London 2022, s. 15-34.
Zaman, Muhammad Qasim. Religion and Politics Under the Early ʻAbbāsids: The Emergence of the Proto-Sunnī Elite. Brill, Leiden 1997.