Enflasyon Beklentileri, Esnafın İhtiyatî Marjları ve Devletin Katalizör Rolü: Türkiye İçin Politika Önerileri | Dr. Murat ONARAN

Enflasyon Beklentileri, Esnafın İhtiyatî Marjları ve Devletin Katalizör Rolü: Türkiye İçin Politika Önerileri 
 
 Özet (Abstract)
Bu çalışma, fiyatlardaki yükselişte en önemli itici güç olarak görülen enflasyon beklentileri ile buna tepki olarak esnafın uyguladığı ihtiyatî yüksek marj davranışını analiz eder. Makale önce fiyatlama davranışının teorik çerçevesini (menu cost ve beklenti mekanizmaları) kısaca ele alır, ardından perakende marjlarını artıran arz-talep dinamikleri, likidite kısıtları ve belirsizlik unsurlarını tartışır. Türkiye bağlamında politika önerileri olarak devletin piyasaya ilk adımı atmasının kritik olduğu savunulur; kısa vadede geçici ve hedefli KDV indirimi, akaryakıt fiyatlarında öngörülebilir düşüş programı ve esnaf için likidite sağlayan tedbirler önerilir. Çalışma ayrıca beklenti yönetimi, şeffaflık ve etkili denetimin politika paketinin ayrılmaz bileşenleri olduğunu vurgular; sonuç olarak, beklentilerin kırılması ve esnaf marjlarının normalleşmesi kısa ve orta vadede ekonomik istikrarı destekleyebilir.

Anahtar kelimeler: enflasyon beklentileri, esnaf, ihtiyatî marj, KDV indirimi, fiyatlama, politika
Giriş
Ekonomik piyasalarda gözlemlenen yaygın fiyat artışlarının önemli bir kısmı, gerçekleşmemiş fakat beklenen enflasyonun yarattığı davranışsal tepkilerden kaynaklanır. Ekonomik aktörler, gelecekte fiyatların artacağı beklentisiyle mevcut satış fiyatlarına ek primler koyma, stok bulundurma veya fiyat bandını yukarı çekme eğilimine girerler. Bu tür davranışların özellikle küçük ölçekli perakendeciler (esnaf) tarafından benimsenmesi, talep üzerinde belirgin bir baskı oluşturarak hane halkının reel gelirini aşındırır. Bu makale, esnafın “ihtiyatî marj” uygulamasının nedenlerini ve sonuçlarını inceleyerek, Türkiye özelinde uygulanabilir politika alternatifleri sunmayı amaçlamaktadır.

Literatür Taraması ve Teorik Çerçeve
Fiyatlama literatüründe menu cost yaklaşımları, fiyatların sık sık güncellenmemesinin nedenlerinden birini açıklarken (ör. Mankiw, 1985), ampirik çalışmalar perakendecilerin fiyat değişiklik sıklığı ve büyüklüğü hakkında nicel kanıtlar sunar (Bils & Klenow, 2004). Bu çalışmalar belirsizlik arttığında firmaların fiyatlarını korumaya veya beklenen artışlara uyum sağlayacak biçimde davranmaya eğilimli olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca enflasyon beklentilerinin firma düzeyinde fiyatlama kararlarına doğrudan yansıdığı; beklenti enflasyonu yükseldiğinde firmaların fiyatlarına ek prim koyma eğiliminde olduğu literatürde sıkça vurgulanır. Vergi pas-through (ör. KDV/TVA) literatürü ise vergi değişikliklerinin nihai tüketici fiyatlarına hangi oranlarda aktarıldığını ve bu aktarıma etki eden piyasa koşullarını inceler; bu bağlamda geçici ve hedefli KDV indirimlerinin, rekabet ve denetim şartları sağlandığında tüketici fiyatlarını azaltabileceği belirtilir.

Türkiye İçin Sorun Tanımı
Türkiye’de tüketici ve üretici beklentilerindeki dalgalanmalar, tedarik zincirlerindeki maliyet unsurları ve enerji fiyatlarındaki belirsizlik, esnafın fiyatlama davranışını güçlendiren temel faktörlerdir. Özellikle belirsizliğin yüksek olduğu dönemlerde esnafın her yeni alım üzerine %25–%30’a varan ihtiyatî kar koyması sıkça bildirilen bir olgudur. Bu davranış tüketicinin alım gücünü zayıflatmakta, talebi azaltmakta ve ekonomik refahı düşürmektedir. Sorunun çözümü üç eksende toplanabilir: (1) beklenti yönetimiyle güven tesis etmek, (2) esnafın stok ve likidite risklerini hafifletmek, (3) fiyat şeffaflığı ve denetimini güçlendirmek.

Politika Önerileri
Kısa Vadeli Önlemler — Güven ve Sinyal Etkisi

Geçici ve hedefli KDV indirimi (örneğin 2 puan, 3 ay): Devletin kararlılığını gösteren bir ilk adım olarak tasarlanmalıdır. Etkinlik için uygulama alanı ve süresi önceden ilan edilmeli, indirim süresince düzenli fiyat izleme yapılmalıdır.

Akaryakıt fiyatlarında öngörülebilir, kademeli düşüş programı: Enerji maliyetlerine ilişkin belirsizlikleri azaltacak, üretim maliyetlerini düşürecek bir yaklaşım; maliyetlerin nasıl finanse edileceği (geçici fon, hedefli vergi düzenlemeleri vb.) açıkça ortaya konmalıdır.

Esnafa yönelik likidite destekleri: Kısa vadeli düşük maliyetli krediler, garanti mekanizmaları veya ödeme kolaylıkları, esnafın stok tutma ve tedarik riskini azaltarak ihtiyatî marj gereksinimini zayıflatır.

Toplu satın alma ve kooperatifleşme teşviki: Küçük işletmelerin toptan alım gücünü artırmak suretiyle maliyetleri düşürmek.

Fiyat şeffaflığı mekanizmalarının kurulması: Anonimleştirilmiş ürün maliyeti ve marj verilerinin düzenli yayınlanması piyasa disiplinini destekler.

Para-maliye koordinasyonu ve beklenti yönetimi: Merkez bankası ile maliye politikasının koordineli, şeffaf ve öngörülebilir biçimde yürütülmesi, enflasyon beklentilerinin stabilizasyonu için kritik önemdedir.